เรียบเรียงโดย ดร.วิจารย์ สิมาฉายา ผู้อำนวยการสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย
ประเทศไทยกำลังเผชิญวิกฤตสิ่งแวดล้อมครั้งสำคัญ จากการปนเปื้อนของโลหะหนัก โดยเฉพาะ “สารหนู” ในน้ำ ตะกอนดินแลปลาในแม่น้ำกก รวมถึงแม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นแม่น้ำสายหลักที่หล่อเลี้ยงผู้คนในภาคเหนือและภูมิภาคลุ่มน้ำโขง การปนเปื้อนครั้งนี้ส่งผลกระทบอย่างกว้างขวาง ทั้งต่อระบบนิเวศ สุขภาพของประชาชน และความมั่นคงทางเศรษฐกิจของชุมชนท้องถิ่น
จากการเก็บตัวอย่างน้ำของกรมควบคุมมลพิษ พบว่าค่าสารหนูในแม่น้ำกกบางจุดสูงถึง 0.030 มิลลิกรัม/ลิตร ซึ่งเกินค่ามาตรฐานคุณภาพน้ำผิวดินของประเทศไทย (ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัม/ลิตร) ถึง 3 เท่า โดยพื้นที่ที่ตรวจพบค่าสารหนูสูงสุดอยู่ใกล้บริเวณชายแดนไทย-เมียนมา ผลการวิเคราะห์ทางนิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม และการศึกษาเชิงวิศวกรรมจัดการความเสี่ยง พบว่าแหล่งกำเนิดมลพิษหลักมาจาก เหมืองแร่หายาก (Rare Earth) และ เหมืองทองคำ ในฝั่งเมียนมา โดยมีการปล่อยน้ำเสียลงสู่แหล่งน้ำโดยปราศจากการควบคุมที่มีประสิทธิภาพ ส่งผลให้สารพิษไหลข้ามพรมแดนเข้าสู่ประเทศไทยโดยตรง
สารหนูเป็นธาตุตามธรรมชาติที่พบได้ในดิน หิน น้ำ และอากาศ ซึ่งในปริมาณน้อยมักไม่ก่ออันตราย แต่การสะสมในร่างกายเป็นเวลานาน หรือการได้รับสารในปริมาณสูง อาจทำให้เกิดปัญหาสุขภาพร้ายแรง เช่น อาการชาตามปลายมือปลายเท้า กล้ามเนื้ออ่อนแรง ระบบประสาทผิดปกติ ปัญหาในระบบหัวใจ หายใจผิดปกติ ปวดท้องเรื้อรัง ผิวหนังลอก มีจุดคล้ำผิดปกติ และอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคมะเร็งในระยะยาว โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง ได้แก่ เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และหญิงตั้งครรภ์ ที่ต้องระวังเป็นพิเศษ
หากถามถึงผลกระทบต่อชุมชนมีหลากหลายมิติ ไม่เพียงแต่ด้านสุขภาพ แต่ยังลุกลามถึงวิถีชีวิตท้องถิ่น เช่น ประชาชนไม่มั่นใจในการใช้น้ำเพื่ออุปโภคบริโภค การทำเกษตรกรรมและประมงพื้นบ้านได้รับผลกระทบโดยตรง การท่องเที่ยวในพื้นที่ลดลง และความกังวลเรื่องความปลอดภัยของน้ำประปาท้องถิ่นก็เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง
ด้วยเหตุนี้ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องในประเทศไทย อาทิ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง มหาวิทยาลัยนเรศวร กรมควบคุมมลพิษ ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ และนักวิชาการหลายภาคส่วน จึงได้เร่งรัดร่วมมือกันตรวจสอบ วิเคราะห์ และสื่อสารความเสี่ยง (Risk Communication) พร้อมทั้งเสนอแนวทางฟื้นฟูและป้องกันในระยะยาว การประชุมหารือร่วมกันได้นำเสนอผลการแปลผลนิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม ประเมินความเสี่ยง การออกแบบทาง
วิศวกรรม และการวางระบบติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้ได้ข้อมูลที่แม่นยำ เป็นกลาง และสามารถนำไปใช้ในการตัดสินใจเชิงนโยบายและสื่อสารกับชุมชนได้อย่างมีประสิทธิภาพ
“เมื่อไม่สามารถย้ายถิ่นฐานได้ ความปลอดภัยในการใช้ชีวิตต้องมาก่อน” ประชาชนในพื้นที่ไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากต้องพึ่งพาแหล่งน้ำเดิม การอยู่ร่วมกับสารปนเปื้อนโดยไม่รู้ตัวคือความเสี่ยงที่รับไม่ได้ ทุกฝ่ายจึงต้องเร่งหาทางแก้ไขโดยเร็ว พร้อมเผยแพร่ข้อมูลต่อสาธารณะอย่างโปร่งใส เพื่อให้ประชาชนสามารถตัดสินใจและปรับตัวอย่างปลอดภัย
แนวทางการแก้ปัญหาจำเป็นต้องดำเนินการในหลายระดับ
- ในระดับพื้นที่: เร่งสำรวจและแจ้งเตือนประชาชน ห้ามใช้น้ำจากจุดเสี่ยง จัดหาแหล่งน้ำสำรอง จนกว่าสถานการณ์จะคลี่คลาย
- ในระดับประเทศ: บูรณาการข้อมูลจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง พัฒนามาตรการตรวจสอบและควบคุม รวมทั้งการฟื้นฟูแหล่งปนเปื้อนอย่างเป็นระบบ
- ในระดับภูมิภาค: เสริมสร้างความร่วมมือกับประเทศเพื่อนบ้าน ผ่านกลไกระดับภูมิภาค เช่น Mekong River Commission (MRC) และ ความร่วมมืออนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง เพื่อให้สามารถควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษอย่างมีประสิทธิภาพ รวมทั้งกรอบความร่วมมือระดับภูมิภาค ลานช้าง-แม่โขง
“น้ำคือชีวิต แต่ถ้าน้ำมีสารพิษ ชีวิตย่อมมีแต่ความเสี่ยง”
ปัญหานี้จะไม่ลุกลามหากมีระบบจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษที่ดีตั้งแต่ต้นทาง การแก้ปัญหาภายหลังมักซับซ้อน ยุ่งยาก และใช้งบประมาณสูง ความร่วมมือของทุกภาคส่วน และความรับผิดชอบร่วมกันในภูมิภาค คือกุญแจสำคัญในการฟื้นฟูแม่น้ำเพื่อใช้ประโยชน์ให้เหมาะสมต่อไป
